Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu pn. Wsparcie udziału polskich zespołów naukowych w międzynarodowych projektach infrastruktury badawczej przyznał Konsorcjum, w którym partnerem jest Politechnika Warszawska, środki finansowe w wysokości 13 023 552,19 zł.

Kwota jest przeznaczona na projekt pt. Finansowanie działalności polskiego węzła narodowego europejskiej infrastruktury dla badań nad dziedzictwem kulturowym –E-RIHS.pl, realizowany w latach 2026–2030 r.

   
Współcześnie pojmowana nauka o dziedzictwie kulturowym jest dziedziną interdyscyplinarną lokującą się na styku nauk przyrodniczych i humanistycznych: dane fizyko-chemiczne służą humanistom do pogłębienia wiedzy o zabytkach, równocześnie konserwatorzy i historycy sztuki są najlepiej przygotowani do formułowania problemów badawczych dla nauk ścisłych.

  
Konsorcjum – pod nazwą Polski węzeł narodowy europejskiej infrastruktury dla badań nad dziedzictwem kulturowym – E-RIHS.pl (http://www.e-rihs.pl/) – tworzy 14 partnerów:

1. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu – lider konsorcjum
2. Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie
3. Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica
4. Instytut Chemii Bioorganicznej PAN – Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe
5. Instytut Chemii i Techniki Jądrowej
6. Instytut Katalizy i Fizykochemii Powierzchni im. Jerzego Habera PAN
7. Instytut Maszyn Przepływowych im. R. Szewalskiego PAN
8. Muzeum Narodowe w Krakowie
9. Narodowe Centrum Badań Jądrowych
10. Politechnika Warszawska
11. Uniwersytet Jagielloński
12. Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie
13. Uniwersytet Warszawski
14. Uniwersytet Wrocławski.

Jednostki Politechniki Warszawskiej zaangażowane w projekt to: Wydział Chemiczny, Wydział Inżynierii Materiałowej, Wydział Mechatroniki, Wydział Geodezji i Kartografii.

  
Czym jest E-RIHS ERIC?

E-RIHS ERIC (European Research Infrastructure for Heritage Science, https://www.e-rihs.eu/) to europejska infrastruktura dla interdyscyplinarnych badań w dziedzinie nauki o dziedzictwie kulturowym, ustanowiona przez Komisję Europejską na czas nieograniczony. To infrastruktura rozproszona, działająca w oparciu o możliwości badawcze udostępniane przez partnerów. Zapewnia dostęp do laboratoriów, mobilnych instrumentów, archiwów, danych i wiedzy eksperckiej, oferując przełomowe rezultaty badawcze oraz aktualne szkolenia. Wzmacnia współpracę uczelni, instytucji kultury, sektora kreatywnego i obywateli. Wspiera badaczy i praktyków w rozwiązywaniu złożonych problemów i tworzeniu innowacyjnych metod ochrony dziedzictwa.

Jej innowacyjność polega na odejściu od tradycyjnych podejść („nauka dla sztuki”, „nauka o konserwacji”) na rzecz interdyscyplinarnej dziedziny, w której nauki ścisłe i humanistyczne łączą swój potencjał, zachowując równorzędne znaczenie i role.

  
Partnerami E-RIHS ERIC są aktualnie: Włochy – z centralą E-RIHS ERIC, Cypr, Francja, Hiszpania, Holandia, Malta, Polska, Rumunia, Słowenia, Węgry i Wielka Brytania oraz Międzynarodowe Centrum Studiów nad Ochroną i Restauracją Dóbr Kultury (ICCROM) jako stały obserwator.

  
Podstawową formą aktywności Infrastruktury jest oferta bezpłatnych badań (Catalogue of Services) skierowanych do dysponentów materialnego dziedzictwa kulturowego.

Oferta obejmuje badania z dziedziny chemii, fizyki, biochemii i nauk inżynierskich realizowane w kilku trybach:

• MOLAB, gdy badanie jest przeprowadzane w miejscu przechowywania obiektu przez mobilny zespół badawczy,
• FIXLAB, gdy badanie prowadzone jest z wykorzystaniem niemobilnej instalacji badawczej na obiekcie dostarczonym do laboratorium lub w szczególnych przypadkach na próbkach pobranych z obiektu,
• DIGILAB – oferowany jest dostęp do szeregu procedur numerycznych, np. z obszaru prewencji konserwatorskiej. W przyszłości w tym trybie oferowany będzie dostęp do rezultatów badań uzyskanych w trybie MOLAB lub FIXLAB.

Dostęp do oferty odbywa się na drodze przeglądu projektów, które można zgłaszać dwa razy w roku. W styczniu 2026 otwarty został drugi nabór, a realizacja zakwalifikowanych projektów planowana jest od sierpnia 2026 r.

   
Przeznaczenie przyznanego finansowania

W ramach rozbudowy i aktualizacji bazy aparaturowej Politechnika Warszawska przeznaczy znaczna część środków na zakup instalacji do chromatografii cieczowej z wysokorozdzielczą tandemową spektrometrią mas (LC-HR-MS/MS) do identyfikacji barwników organicznych oraz mikroskopu stereoskopowego z kamerą dla dokumentacji fotograficznej badanych próbek.

– Taki układ pomiarowy pozwoli na bezwzorcową identyfikację nowych, dotąd niecharakteryzowanych barwników stosowanych w obiektach zabytkowych. Za jego pomocą określimy tożsamości nieznanych związków występujących w próbkach, w tym produktów degradacji barwników organicznych. Prześledzimy i poznamy ścieżki ich powstawania, co w przyszłości pomoże w identyfikacji barwników w skrajnie zdegradowanych obiektach. Zaletą tego układu jest możliwość ograniczenia ilości próbki niezbędnej do przeprowadzenia badań, przy jednoczesnej maksymalizacji ilości informacji uzyskiwanych w procesie analitycznym. Jest to szczególnie istotne w przypadku unikatowych próbek, których ilość często ograniczona jest do niespełna miligrama – mówi dr hab. inż. Katarzyna Lech.

– Możliwe będzie również wprowadzenie szybkiego przesiewowego protokołu badania próbek historycznych w formie stałej, z użyciem mikroniszczącego źródła jonów DART (minimalnie ingerującego w próbkę), bez konieczności ekstrakcji związków barwiących z próbek. Mikroskop stereoskopowy z kamerą pozwoli natomiast na wykonanie wysokiej jakości dokumentacji fotograficznej próbek przed i po etapie analitycznym, w celu oceny koloru i stanu ich zachowania, a także inwazyjności stosowanej procedury oraz efektywności ekstrakcji – dodaje badaczka.

   
Unikatowość układu badawczego

W całej ofercie Konsorcjum to będzie jedyna infrastruktura badawcza pozwalająca na badanie i identyfikację barwników organicznych (naturalnych i syntetycznych) w obiektach dziedzictwa kulturowego, takich jak różnorodne wyroby tekstylne, barwne obiekty papierowe (tapety, banknoty, mapy), pergaminy, atramenty, malowidła ścienne i skalne, ale także polichromie, farby, szlify z obrazów.

   
Lokalizacja inwestycji

Zakupiony układ LC-HR-MS/MS będzie zainstalowany w świeżo wyremontowanych laboratoriach spektroskopowych w Gmachu Chemii Wydziału Chemicznego Politechniki Warszawskiej przy ul. Noakowskiego 3. Laboratoria są przygotowane do instalacji nowego systemu – umożliwią stabilną i efektywną pracę układu.

  
Zespół badawczy

Badaniem zabytków techniką LC-MS zajmuje się zespół z ponad dwudziestoletnim doświadczeniem (aktualnie z dr hab. inż. Katarzyną Lech na czele). Pierwsze światowe doniesienie o użyciu połączenia HPLC-MS w badaniach obiektów dziedzictwa kulturowego pojawiło się w lipcu 2003 r. i było efektem prac prowadzonych w tym zespole, w Katedrze Chemii Analitycznej na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej. Od tego czasu naukowcy rozwijali kompetencje w zakresie badań archeometrycznych barwników organicznych. Zdobyte doświadczenie jest cenione zarówno w kraju, jak i za granicą.

  
Zespół prowadził badania i ekspertyzy w ramach projektów lub na zamówienie licznych instytucji publicznych i przedsiębiorstw, w tym Muzeum Narodowego w Warszawie (obiekty tekstylne), Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (obiekty tekstylne), Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius (tekstylia koptyjskie i inne), Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie (sznury pieczętne), Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie (tekstylia pruskie), Muzeum Narodowego w Krakowie (Banknoty Kościuszkowskie), Polskich Pracowni Konserwacji Zabytków S.A. (makata chińska ze zbiorów Muzeum – Zamku w Łańcucie), Pracowni Badań i Konserwacji Tkanin Zabytkowych Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie (ponad 350 próbek tkanin z krakowskich paramentów kościelnych), Zamku Królewskiego na Wawelu (arrasy wawelskie z kolekcji Zygmunta II Augusta), Archiwum Narodowego w Krakowie (sznur pieczętny aktu lokacyjnego miasta Krakowa), Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie (wyroby tekstylne), Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie (laki karminowe i tapety z lat 1830–1860), Katedry na Wawelu (ornaty) oraz we współpracy z prywatnymi konserwatorami.

  
Nowe techniki badawcze i metodologie implementowane w ramach E-RIHS.pl oraz Infrastruktury europejskiej jako całości, nadadzą nowy impuls w badaniach dziedzictwa kulturowego. W szczególności dotyczy to nowych, nieinwazyjnych technik badania struktury, stanu zachowania oraz datowania obiektów.